ŞİİR

  Åžiir (ar. si'r, fr. poésie, ing. poem), en eski edebiyat türüdür. DeÄŸiÅŸik sanat anlayışlarına baÄŸlı olarak çeÅŸitli tanımları yapılmış, ÅŸiirin tanımlanamayacağı da öne sürülmüştür. Yine de genelde, ÅŸiirin ritime ve imgeye dayanan, kendine özgü dili ve söyleyiÅŸ özelliÄŸiyle estetik etkilenmeler yaratıcı bir söz sanatı olduÄŸunda birleÅŸilmektedir.

   Türkçede ÅŸiir karşılığı koÅŸuk, yır, özün gibi sözcükler önerilmiÅŸse de hiç biri yaygınlaÅŸamamıştır. Bugün koÅŸuk, nazım karşılığı kullanılmaktadır. Ayrıca nazımla ÅŸiiri birbirine karıştırmamak gerekir. Birincisi yalnızca bir anlatım yoludur. GeçmiÅŸte ÅŸiirin uyak, ölçü, nazım biçimleri gibi biçimsel özelliklerden ayrı düşünülemeyiÅŸi ÅŸiirle nazmın eÅŸanlamlı sayılmasına yol açmış, giderek ÅŸiir «mevzuu ve mukaffa (ölçülü ve uyaklı) bir söz sanatı» olarak tanımlanmıştır. Günümüzde bu anlayış aşılmıştır. Nitekim ÅŸiirin doÄŸuÅŸunu, sanat olarak geliÅŸimini açıklamaya çalışan aÅŸağıdaki özet, bir bakıma ÅŸiirin ne olduÄŸu konusunu da aydınlatmaktadır:

   Â«Ä°nsan, doÄŸayı denetim altına almak için kullanmaya baÅŸladı araçlarını. Bunu baÅŸarmaya uÄŸraşırken, doÄŸanın, insan iradesinin dışında, kendi yasalarına göre yönetildiÄŸini anladı... zamanla doÄŸadaki yasaların nesnel gerekliliÄŸini tanıyarak onları kendi amaçları uÄŸrunda kullanma gücünü elde etti. Bu yasaların kölesi olmaktan kurtulup onlara hükmetmeyi baÅŸardı, öte yandan doÄŸal yasaların nesnel gerekliliÄŸini anlıyamadığı sürece, çevresindeki dünyayı kendi isteÄŸine kalmış bir hareketle deÄŸiÅŸtirebileceÄŸini sandı. Büyünün temeli budur. Büyüyü, gerçek tekniÄŸin eksiklerini tamamlıyan, aldatıcı bir teknik olarak tanımlayabiliriz... Ãœretim çalışmaları topluca iken bir ezginin eÅŸliÄŸi olmadan iÅŸ yapılamıyordu. Böylece konuÅŸma, asıl üretim tekniÄŸinin bir parçası olarak ortaya çıktı... VahÅŸilerin bugün bile yaptıkları yansılama (mimetic) dansları, buna örnektir... Böylece bütün dillerde iki konuÅŸma biçimi olduÄŸunu görürüz: Biri, insanların birbirleriyle bildiriÅŸmelerine yarayan bildiÄŸimiz günlük konuÅŸma; öbürü de toplu olarak törenlerde kullanılan, daha yoÄŸun, olaÄŸan dışı, ritimli ve büyüsel olan ÅŸiirsel konuÅŸma.

	Şiir, sözcüklerle güzel biçimler kurmak sanatıdır, başka bir şey değildir. Ama sözcük nedir? Bir anlamı, bir çağrışımı, bir gölgesi, hattâ bir rengi ve tadı olan nesnedir. Sözcük Insanoğlundan haber verir. Sözcük boş bir kalıp değil ki. Ozanın duyguları, düşünceleri, hayalleri, dünya görüşü, felsefesi, kişiliği, her şeysi şiirde belli olur. Şu var ki, sözcükleri tanımak, sevmek, okşamasını bilmek gerek. Hangi sözcük hangi sözcükle yanyana geldiğinde nasıl bir ışık ortaya çıkar? Bunu bilmek gerek. Mallarmé'nin «Şiir, sözcükler dinidir.» demesi bundandır. Şiir, böylece hüner ve marifet işi oluyor. Öyledir de. Ata binmek, ok atmak, elbise dikmek, kundura yapmak hattâ boyamak ne ise, şiir de odur; yani ustalık ve uzmanlık işi. En zengin malzeme kötü bir ozanın elinde berbat olup gider, tıpkı çok iyi bir İngiliz kumaşının kötü bir terzi elinde çarçur olup gitmesi gibi. Sanat, terzilikte olduğu gibi, makas sorunudur. Makasdar olmak gerek. (Cahit Sıtkı TARANCI) Şiir ve İnşa Şiirin genel tarifi «vezinli söz» dür... Hattâ kafiye usulü sonraki milletler arasında sonradan meydana gelmiştir. Eski Yunanlı'lar yalnız vezne riayetle, kafiyeye lüzum görmezlerdi. Şiir her kavimde tabiîdir. Yeryüzüne ne kadar milletler ve kavimler gelmişse, hepsinin kendilerine mahsus şiirleri vardır. Osmanlı'ların şiiri acaba nedir? Necati ve Baki ve Nef'i divanlarında gördüğümüz kasideler ve gazeller ve kıtalar ve mesneviler midir? Yoksa Hoca ve Itrî gibi musikicilerin besteledikleri Nedim ve Vâsıf şarkıları mıdır? Hayır, bunların hiçbiri Osmanlı şiiri değildir. Çünki görülür ki, bu nazımlarda Osmanlı şairleri iran şairlerini ve iranlılar da Arapları taklit ile melez bir şey yapılmıştır. Ve bu taklit yalnız nazım üslûbuna değil, belki düşüncelere ve mânalarda Arap ve Acem'i elden geldiği kadar taklide çalışmayı bilimden saymışlar ve acaba bizim mensup olduğumuz milletin bir dili ve şiiri var mıdır ve bunu islâh kabil midir? Hiç burasını düşünmemişlerdir. Nesir yolunda da hal tamamıyle böyle olmuştur. Feridun'un Münşeât'ın, Veysî ve Nergisî'nin eserleri ve başka beğenilmiş nesirler ele alınsa içlerinde üçte bir Türkçe kelime bulunmaz. Ve bir iş anlatırken «bedî» ve «beyan» fenleri karıştırılarak, söz ve yazı hüneri göstermek için öyle karışık ve zincirleme isim tamlamalı cümleler yazmışlar ki, Kamus ve Ferheng beraber olmadıkça ve bir adam «maânî» fenninde ve Arap edebiyatında üstün bilgisi olduktan sonra, sanki bir ders okur gibi birçok zamanlar zihin yormadıkça çıkarmağa gücü yetmez.

Epik Åžiir

   Epik kelimesi Yunanca kelime, konuÅŸma, hikâye, ÅŸarkı, kahramanlık ÅŸiiri mânasına gelen epos kelimesinden türemiÅŸtir. Batı edebiyatında baÅŸlıca örnek olarak Ä°lyada ve Odise kabul edilir. Vergilius'in Aeneid adlı eseri Homeros'in tam bir taklididir. Batı ortaçağında Vergilius tesiri Homeros geleneÄŸini canlı tutmuÅŸtur. Fakat ortaçaÄŸ yazarları klasik modellerin dışında epik eserler de vücuda getirmiÅŸlerdir. Beowulf, Roland'ın ÅŸarkısı. Daha sonra yazılan bu nevi eserlerde (meselâ Cameons'un Luziat, Tasso'nun Kurtarılmış Kudüs, Milton'un KaybolmuÅŸ cennet) bu gelenek devam ettirilmiÅŸtir.

    EpiÄŸin çeÅŸitli tarifleri yapılmıştır. Bunların hepsinde ortak olan noktalar ÅŸunlardır: Epik yahut destan manzum olarak yazılan uzun bir hikâyeye dayanır. Epik ÅŸiirin baÅŸka bir özelliÄŸi günlük hayatı aÅŸmasıdır. Alelade teferruat, hayatın parçasını teÅŸkil ettiÄŸi derecede önem ve deÄŸer kazanır. Bununla beraber aslî kahraman düz bir ovada tek bir daÄŸ gibi yükselmez. Kendi çapında arkadaÅŸları, düşmanları vardır. Destan için tabiî yahut uygun olan çevre genellikle büyük hadiselerin cereyan ettiÄŸi bir yer veya devir olarak düşünülür: O çaÄŸlarda, o günlerde devler varmış. Yakın çaÄŸ bir epik için nadiren elveriÅŸli bir konu olur. Camoens'in muasırı Tasso kendi epiÄŸini Haçlılar devrine yerleÅŸtirir. Roland destanının yazarı ise Åžarlman devrini esas alır. Epik ÅŸairler hemen daima efsaneyi tarihin bir dalı olarak kabul etmiÅŸlerdir.

   Genellikle zaman ve mekânda uzaklık epik ÅŸiirin bariz bir alâmeti olur. Bu uzaklık epik eserin malzemesinin serbest bir ÅŸekilde iÅŸlenmesini mümkün kılar. Roland ÅŸarkısında basit bir mübareze, eserin mâna dolu merkezi haline gelir. Epikle ilgili nazariyede tabiatüstü varlıkların müdahelesine büyük yer verilir. Bunun sebebi Homeros ve Vergilius'in eserlerinde ilâhların büyük yer iÅŸgal etmesidir. Tabiatüstü varlıklar adeta destanın vazgeçilemez öğeleri telakki edildiÄŸi için Camoens bile XV. yüzyıla ait olan epik eserinde klasik ilâhlara büyük yer verir. Epik azametin zirvesine yükseldiÄŸi KaybolmuÅŸ cennet'te Âdem ile Havva hariç bütün karakterler tabiatüstü varlıklardır. Malzemeyi iÅŸleyiÅŸte ÅŸairin hürriyeti sınırlıdır, zira dinleyicisi hikâyeyi bilmektedir ve esasa ait deÄŸiÅŸikliklere karşı koyacaktır. Epik, geleneklik hikâyeciliÄŸin geliÅŸmiÅŸ ÅŸeklidir; geliÅŸmesi boyunca, kahramanlar ve iÅŸleri, insanlar arasındaki şöhretlerini yüceltme gayesiyle seçilmiÅŸtir. Ä°cat, gerilimin kaydırılması, süsleme, teferruattaki deÄŸiÅŸmelerle sınırlandırılmıştır. Åžairin gücü, yeni bir hikâye meydana getirmeÄŸe deÄŸil, meÅŸhur bir hikâyeden bir epik çıkarmaÄŸa hasredilmiÅŸtir.

Epik şekil ayrıca son derece geleneklikdir; basmakalıp özellikleri bol bol kullanır. Epik adı bazan yukarda anlatılan şiirlere de verilmiştir.

Lirik Åžiir

   Lirik, duyguların coÅŸkun bir dille anlatıldığı ÅŸiirlerin genel adıdır. Bireysel duyguların içten geldiÄŸi gibi, coÅŸkulu, etkili bir dille anlatılmasına da lirizm denir.

  Sıfat olarak «esin dolu, coÅŸkun, içli bir dili bulunan» anlamlarında kullanılan lirik sözü, bu niteliÄŸi taşıyan düzyazı ürünleri de niteler. Aynı genellik lirizm için de söz konusudur.

  «Eski Yunan edebiyatında ozanlar ÅŸiirlerini lyra (fr. lyre: lir) denen telli bir sazla söyledikleri için, bu türlü ÅŸiirlere lirik denmiÅŸtir. Türk edebiyatında da âşık, ya da saz ÅŸairi adı verilen halk ozanları ÅŸiirlerini hâlâ sazla söylemektedirler.

    Lirik ÅŸiirde toplumsal mutluluk ya da felâketlerden duyulan sevinç ya da acı gibi ortak duygular; ya da aÅŸk, ayrılık, özlem, ölüm acısı, vb. gibi bireysel duygular anlatılır.

   Lirik ÅŸiir dünya edebiyatında en çok iÅŸlenen ve sevilen ÅŸiir türüdür. Batı edebiyatında Rönesans devri ozanlarının (Petrarca, Ronsard, vb.); daha sonra da, ilke olarak içe dönüklüğü benimseyen romantik ozanların (Lamartine, Hugo, Musset, vb.) duygusal ve öznel bir nitelik gösteren ÅŸiirleri bu türün baÅŸarılı örnekleridir. Lirik ÅŸiir, Türk edebiyatında da en çok kullanılan ÅŸiir türlerinden biri olmuÅŸ; Divan edebiyatında (Fuzuli, Nedim, vb.), Halk tasavvuf edebiyatında (Yunus Emre, vb.), din-dışı Halk edebiyatında (KaracaoÄŸlan, vb.) ve yeni edebiyatta (Yahya Kemal, vb.) bu alanda büyük ozanlar yetiÅŸmiÅŸtir. (Cevdet Kudret).