G├ťZEL SANATLAR VE EDEB─░YAT

          Edebiyat her ┼čeyden ├Ânce tarihi ve k├╝lt├╝rel olandan hareketle dille ger├žekle┼čtirilen g├╝zel sanat etkinli─čidir.

Bu etkinlik ile insan olan her yerde ve zamanda kar┼č─▒la┼č─▒ld─▒─č─▒n─▒, insan─▒ konu alan ├žal─▒┼čma alanlar─▒n─▒n yetkililerini dile getirmektedir. ├ľyleyse g├╝zel sanatlar─▒n kayna─č─▒ ve ├Âzelliklerinden s├Âz edebilmek i├žin somut olarak insan─▒ tan─▒mak gerekir. Onu, somut olarak ger├žekle┼čtirdi─či etkinlikler b├╝t├╝n├╝nde bulman─▒n m├╝mk├╝n oldu─ču kabul edilmektedir. Bu etkinlikler s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒p de─čerlendirildikten sonra insan─▒n varl─▒k ┼čartlar─▒ belirlenmi┼čtir. B├Âylece insan─▒n konu┼čan, e─čiten, e─čitilen, ├žal─▒┼čan, isteyen, tav─▒r tak─▒nan, de─čerleri duyan, fikir ├╝reten, birlikte ya┼čayan, devlet kuran, inanan, sanat─▒ yapan vb. biyopsi┼čik bir varl─▒k oldu─ču ortaya konulmu┼čtur. ─░┼čte bunlar, insan olan her yer ve zamanda onu di─čer varl─▒klardan ay─▒ran etkinliklerin ve davran─▒┼člar─▒n temelinde bulunur; onlar─▒ zaman─▒n ihtiya├žlar─▒na g├Âre ┼čekillendirir. Say─▒lan bu varl─▒k ┼čartlar─▒ndan birinin eksik olmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lemez. Bu varl─▒k ┼čartlar─▒ birlikte insan─▒ ve insanl─▒─č─▒ olu┼čturur.

       G├╝zel sanatlar─▒n amac─▒, do─ča bilimlerinden de k├╝lt├╝r bilimlerinden de farkl─▒d─▒r. Sanat ├Â─čretmez sezdirir, hissettirir, ├ža─čr─▒┼čt─▒r─▒r kendine ├Âzg├╝ bir d├╝┼č├╝nd├╝rme, hat─▒rlatma bi├žimi vard─▒r. Bir├žok d├╝┼č├╝n├╝r sanat nedir sorusuna cevap arar. Herkes d├Ânemine, k├╝lt├╝r birikimine, anlay─▒┼č─▒na g├Âre cevap verir. Bu demektir ki sanat─▒n tan─▒m─▒ yap─▒lamaz. ├ç├╝nk├╝ insanl─▒─č─▒n var oldu─ču d├Ânemden beri kar┼č─▒la┼č─▒lmas─▒na ra─čmen sanat etkinli─či hen├╝z tamamlanmam─▒┼č ve kal─▒pla┼čmam─▒┼čt─▒r. Her an geni┼člemekte, de─či┼čmekte ve zenginle┼čmektedir. Sanat─▒n ilk ├Âzelli─či bu olmal─▒d─▒r. ├ľyleyse sanat her an de─či┼čen, geni┼čleyen bir insan etkinli─čidir denilebilir. Ancak bu bir tan─▒m de─čildir. Sanat─▒n ├Âzelliklerini belirtme ├žabas─▒n─▒n ├╝r├╝n├╝d├╝r. ─░nsana ├Âzg├╝ bu etkinlik, insan─▒n bedensel, psikolojik, ruhsal t├╝m olanaklar─▒n─▒ kullan─▒r. S├Âz konusu etkinlikte, insan─▒n kendisine ├Âzg├╝ t├╝m yeteneklerle, do─ča varl─▒klar─▒n─▒ ve olaylar─▒n─▒ duygular─▒n─▒n imkanlar─▒yla de─čerlendirmesi ve kurmas─▒ s├Âz konusudur. ├ľyleyse sanat etkinli─činde bireyin i├ž d├╝nyas─▒nda, kendisine ├Âzg├╝ olanla d─▒┼č d├╝nyada bulunanlar birle┼čerek yeni ve ├Âzg├╝n bir g├Âr├╝n├╝┼č kazan─▒rlar. Demek ki sanat etkinli─činde, insana ├Âzg├╝ g├╝├ž ve yeteneklerle do─čada bulunanlar sanat├ž─▒n─▒n hayal d├╝nyas─▒nda, belki de ki┼čili─činde yeni ve farkl─▒ bir olu┼čumda birle┼čirler. B├Âylece yeni ve farkl─▒ bir varl─▒─č─▒n veya etkinli─čin ortaya ├ž─▒kmas─▒na sebep olurlar.

       Bir yap─▒ ve ifade bi├žimi kazanm─▒┼č sanat eseri kendisine ├Âzg├╝ bir ileti┼čim arac─▒d─▒r. Kullan─▒lan malzeme ile ifade edilmek istenen husus birle┼čerek bir b├╝t├╝n olu┼čturur. Art─▒k bu b├╝t├╝n yeni bir varl─▒kt─▒r. Benzeri olsa da e┼či yoktur. ├ľyleyse sanat eseri biriciktir ve ├Âzg├╝nd├╝r. Bu ileti┼čim arac─▒n─▒n kendisine g├Âre bir anlat─▒m g├╝c├╝ ve tavr─▒ vard─▒r. Do─čal olandan daha farkl─▒d─▒r. Sanat eserinin anlam─▒ de─čil okundu─ču, seyredildi─či ve duyuldu─ču yerde kazand─▒─č─▒ anlamlar─▒ vard─▒r. Bu da onun bir ba┼čka ├Âzelli─čidir.

       D─▒┼č d├╝nyadan al─▒nan ger├žekli─čin b├Âyle bir kurguyla ve g├Âr├╝n├╝┼čle ortaya ├ž─▒kmas─▒ sanat eserinin ger├žekli─či yorumlay─▒p d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝─č├╝n├╝ ortaya koyar. D─▒┼č d├╝nyan─▒n d├Ân├╝┼čt├╝r├╝l├╝p yorumlanmas─▒ da ayr─▒ bir ├Âzelliktir.


       Sanat eseri, tikelde t├╝meli ifade eder. Bu da ayr─▒ bir niteliktir. Sanat eserinin dile getirdi─či ger├žeklik bir ki┼čiye ├Âzg├╝ de─čildir. Sanat, kavramlar─▒n, g├Âzlemlerin de─čil sezginin ├Âne ├ž─▒kt─▒─č─▒ eserler ortaya koyar. ├ľ─čretmez, a├ž─▒klamaz, g├Âstermez, sezdirir, ├ža─čr─▒┼čt─▒r─▒r, hissettirir, duyurur,hat─▒rlat─▒r ve bunlara ba─čl─▒ olarak ve bunlar ├ževresinde d├╝┼č├╝nd├╝r├╝r.

B├╝t├╝n bunlar da okuyucuda, seyircide ve dinleyicide farkl─▒ bir ya┼čant─▒ halinin ortaya ├ž─▒kmas─▒na sebep olur.

Bu ya┼čant─▒ya ÔÇťestetik ya┼čant─▒ÔÇŁ ad─▒ verilir. ─░┼čte sanat eserini, di─čer eserlerden ay─▒ran ├Âzelliklerin ba┼č─▒nda bu i┼člevi gelir.

       Sanat eserleri ortaya konulduklar─▒ d├Ânemin birikimini kullan─▒rlar. Her sanat, kendi gelene─či i├žinde varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝r. Eserlerde kendi devirlerinin sanat zevk ve anlay─▒┼č─▒ndan hareketle kurgular─▒n─▒ yap─▒land─▒r─▒rlar. Gelene─če kar┼č─▒ olanlar bile bu tav─▒rlar─▒yla d├Ânemin d─▒┼č─▒na ├ž─▒kamazlar. Bu ├Âzellik mimar├« eserlerde daha a├ž─▒k g├Âr├╝lmektedir.

       Sanat eseri yukar─▒da say─▒lan ├Âzellikleriyle ne ahlaks─▒zl─▒k ├Â─čretir ne de ahlakl─▒ olmay─▒ ├Â─č├╝tler. Ahlak kar┼č─▒s─▒nda kay─▒ts─▒zd─▒r. Ki┼čilere g├╝ndelik hayatta kullan─▒lacak bilgi verdi─či de s├Âylenemez. ├ç├╝nk├╝ ger├žekli─či yorumlar, d├Ân├╝┼čt├╝r├╝r ve yeniden yap─▒land─▒r─▒r. Buna sanata ├Âzg├╝ ger├žeklik denir. Ama sanat eseri sezgisel bilgi vererek insan─▒n kat─▒ ger├žekli─činin ├Âtesini d├╝┼č├╝nmesini sa─člar.


EDEB─░YATIN B─░L─░M DALLARIYLA ─░L─░┼×K─░S─░


       Di─čer sanat eserleri gibi edebi metin de d─▒┼č d├╝nyada var olan nesnelerden, ya┼čanm─▒┼č olanlardan ve ya┼čanacaklardan hareketle sanat├ž─▒ taraf─▒ndan meydana getirilen kurgudur. Bu kurguda insanl─▒─č─▒n her t├╝rl├╝ birikimi malzeme olarak kullan─▒r. Ayr─▒ca ger├žeklikle ilgili tasar─▒, d├╝┼č├╝nce ve isteklerden yararlan─▒labilir.

       Do─ča bilimlerinin verileri ve bunlar─▒n insanl─▒─ča sunduklar─▒ s├Âz├╝ edilen kurguda kullan─▒labilir; bunlar metin adl─▒ b├╝t├╝n├╝n varl─▒k sebebine, yaz─▒l─▒┼č amac─▒na uygun i┼člevler y├╝klenirler ve yeni anlamlar kazan─▒rlar. Edebi metin yaz─▒ld─▒─č─▒ d├Ânemi, kurgusunda yer alan malzemeyle de temsil eder. Y├╝zy─▒llar ├Âncesinin at─▒, devesi, k─▒l─▒c─▒, kalkan─▒ g├╝n├╝m├╝zde yerini ba┼čka ┼čeylere b─▒rakm─▒┼čt─▒r.


       Edeb├« Metin K├╝lt├╝r Bilimleri ─░li┼čkisi


    Tarih: Edebi metinde sosyal ve siyasi ├ževre ├╝zerinde durulur, her t├╝rl├╝ insan ili┼čkisinden s├Âz edilir. Edebi metinler ve edebiyatla ilgili konulardaki de─či┼čmenin ortaya konulmas─▒ da gereklidir. Bunlar─▒n incelenmesinde tarihin metodundan yararlan─▒l─▒r. Edebiyat tarihi; eser, sanat├ž─▒ ve edebi olaylara tarihe ├Âzg├╝ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒yla yakla┼č─▒r. Onlar─▒n zaman i├žindeki yerlerini belirler; geli┼čme ├žizgilerini ortaya koyar. Her edebi metin bir gelenek i├žinde olu┼čur. ├ç├╝nk├╝ hi├žbir ba┼čar─▒, ├╝retim ve olay birdenbire ortaya ├ž─▒kmaz. Her birinin bir haz─▒rl─▒k d├Ânemi vard─▒r. Bunlar─▒n incelenmesinde ve de─čerlendirilmesinde tarihin metodu kullan─▒l─▒r.


Edebibilgiler.com 2009 ┬ę  Her hakk─▒ sakl─▒d─▒r.